Ενα θησαυροφυλάκιο σπόρων στην Αρκτική διασώζει δείγματα φυτών απ’ όλο τον κόσμο  

Η βιοποικιλότητα των φυτών μειώνεται καθημερινά με την ταχύτητα του φωτός. Γι’ αυτό έχει καταστεί αναγκαία η δημιουργία ενός παγκόσμιου δικτύου «τραπεζών», όπου θα αποθηκεύονται σπόροι, πολύτιμοι γενετικοί θησαυροί. Αυτά τα δεδομένα είναι αναγκαία για το μέλλον καθώς η αλλαγή του κλίματος παγκοσμίως επιβάλλει την προσαρμογή των καλλιεργειών μας.

Πριν από μερικές ημέρες, η ναυαρχίδα αυτής της προσπάθειας, η Παγκόσμια Μονάδα Σπόρων, που, κατά κυριολεξία, είναι μια «φυτική Κιβωτός του Νώε», απέκτησε τις πρώτες της καταθέσεις: εκατομμύρια σπόρους. Κατασκευασμένη από τη Νορβηγία, με χρηματοδοτήσεις από Βρετανία, Αυστραλία, Γερμανία, ΗΠΑ και ιδιωτικές δωρεές, έχει κτιστεί στα σωθικά ενός αρκτικού βουνού, κάτω από τους αιώνιους πάγους, με μοναδικό στόχο την αποθήκευση, φύλαξη και προστασία δειγμάτων κάθε φυτού από όλο τον κόσμο. Η «Κιβωτός του Νώε» δεν είναι παρά μέρος μιας ευρύτερης προσπάθειας να συλλεχθούν και συστηματοποιηθούν οι πληροφορίες που διαθέτουμε για τα φυτά και κυρίως για τα γονίδιά τους, γνώση που πιθανώς να αποδειχθεί πιο πολύτιμη και από χρυσό εξαιτίας της αλλαγής του κλίματος που βιώνουμε σήμερα.

Επί πολλά χρόνια, τα υπάρχοντα συστήματα συγκέντρωσης και αποθήκευσης φυτικών σπόρων συνέλεγαν δείγματα κατά τρόπο μη συστηματικό, που πόρρω απέσχε των επιστημονικών επιταγών. Παραδείγματος χάρη, εργαστήρια στο Μεξικό συνέλεγαν είδη καλαμποκιού, ενώ στη Νιγηρία αποθήκευαν σπόρους Κασάβα. Σήμερα, οι περιστασιακές προσπάθειες συστηματοποιούνται και αρχίζουν να αποτελούν μέρη ενός ευρύτερου ελεγχόμενου δικτύου. Αυτό είναι δυνατό διότι υπάρχει στη διάθεσή μας καλύτερη τεχνολογία για τη διατήρηση των φυτικών γονιδίων, αλλά ταυτόχρονα είναι αναγκαίο, επειδή εντείνονται οι ανησυχίες για τη μεταβολή των κλιματικών συνθηκών και των συνεπειών που θα έχουν στην παγκόσμια παραγωγή τροφίμων. «Αρχίσαμε, λοιπόν, να εξετάζουμε το ενδεχόμενο δημιουργίας μιας τέτοιας τράπεζας φυτών μετά τα τρομοκρατικά πλήγματα της 11ης Σεπτεμβρίου και τον τυφώνα Κατρίνα» λέει ο Κάρι Φόουλερ, πρόεδρος της GlobalCropDiversityTrust, της μη κερδοσκοπικής οργάνωσης που διευθύνει την «Κιβωτό του Νώε».

Η άμεση προτεραιότητα που θα πρέπει να έχουν τέτοιες προσπάθειες κατέστη ακόμα πιο σαφής την εβδομάδα που πέρασε από την άνοδο των τιμών του σιταριού εξαιτίας της μείωσης των αποθεμάτων στο χαμηλότερο επίπεδο των τελευταίων 35 ετών. Η ξηρασία που έπληξε πολλά σημεία του πλανήτη, καθώς και νέες ασθένειες έπληξαν την παγκόσμια παραγωγή σημαντικά.

Παγκόσμιο δίκτυο

Με τη Διεθνή Συνθήκη Γενετικών Πόρων Φυτών του ΟΗΕ, που επικυρώθηκε το 2004, δημιουργήθηκε ένα παγκόσμιο δίκτυο αποθήκευσης σπόρων που θα επιτρέψει τη μελέτη των γενετικών τους χαρακτηριστικών. Πιθανώς, μάλιστα, να αποδειχθεί εξαιρετικά πολύτιμο τώρα που αλλάζει το κλίμα, και θα πρέπει να εντοπίσουμε φυτά με μεγαλύτερη προσαρμοστικότητα στις νέες συνθήκες.

Στην παγκόσμια «Κιβωτό του Νώε» των φυτών, εκατοντάδες γκρίζα κουτιά περιέχουν σπόρους από τα τέσσερα σημεία του ορίζοντα, από τη Συρία έως το Μεξικό, σπόρους με ευρύτατο φάσμα χαρακτηριστικών όπως, λόγου χάρη, η ικανότητα επιβίωσης σε ξηρότερο και πιο θερμό κλίμα. Και τέτοιες ανθεκτικές καλλιέργειες είναι απαραίτητες. Η κλιματολογική μεταβολή θα ασκήσει εξαντλητικές πιέσεις στις καλλιέργειες και δεν αποκλείεται να εμφανιστούν νέα καταστροφικά παράσιτα σε περιοχές που ζουν από τη γεωργία. Οι εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα και το φαινόμενο του θερμοκηπίου, που παγιδεύει υπερβολική θερμότητα στην ατμόσφαιρα, δεν θα προκαλέσει μόνον την υπερθέρμανση του πλανήτη αλλά και την αύξηση αντίξοων καιρικών φαινομένων, τον πολλαπλασιασμό των πλημμυρών αλλά και των περιόδων ξηρασίας.

Ηδη, μέσα στον τελευταίο αιώνα, τα τρία τέταρτα της βιοποικιλότητας των καλλιεργειών έχουν χαθεί, σύμφωνα με τα στοιχεία του Οργανισμού Γεωργίας και Τροφίμων του ΟΗΕ· το 80% των ποικιλιών καλαμποκιού που υπήρχαν το 1930, ενώ ενδεικτικά στις ΗΠΑ δεν φύεται πλέον το 94% των τύπων μπιζελιού.

Αν και λειτουργούσαν τέτοιες τράπεζες σπόρων επί χρόνια, τίποτε δεν είναι δυνατόν να συγκριθεί με την «Κιβωτό του Νώε» και την υψηλή τεχνολογία της. Στο παρελθόν, τέτοιες δομές προσείλκυαν το ενδιαφέρον ερασιτεχνών, αγροτών και επιστημόνων, αλλά επ’ ουδενί δεν είχαν θεωρηθεί πολύτιμο εργαλείο που θα επιτρέψει την επιβίωση του ανθρώπινου γένους. Μόνον πρόσφατα έγινε σαφής η μεγάλη σημασία και η ευαισθησία των φυτών. Τράπεζες σπόρων σε Αφγανιστάν και Ιράκ καταστράφηκαν κατά τη διάρκεια των πολέμων. Στις Φιλιππίνες, επίσης, ένας τυφώνας κατέστρεψε την «τράπεζα» και πολλά από τα δείγματα που φυλάσσονταν εκεί.

Προστασία

Επαναξιολογώντας τις στρατηγικές που ακολουθούσαν «οι τράπεζες σπόρων», οι ειδικοί προσέγγισαν το θέμα διαφορετικά. Οπως εξηγεί ο δρ Φόουλερ, οι ειδικοί σκέφτηκαν: «Ναι, διαθέτουμε μερικές από τις πλουσιότερες τράπεζες σπόρων σε όλο τον κόσμο, αλλά πού: Στο Περού, την Κολομβία, τη Συρία, την Αιθιοπία, τις Φιλιππίνες. Ποια είναι η εναλλακτική μας λύση;» Βασικός στόχος του νέου συστήματος αποθήκευσης των φυτών του πλανήτη στην Κιβωτό είναι η προστασία του γενετικού τους υλικού, όχι μόνο από τις αντιξοότητες του καιρού, αλλά και από τις πολιτικές αποφάσεις και τα ανθρώπινα σφάλματα. Σήμερα, πολλές τράπεζες βρίσκονται σε κράτη όπου λείπει η πολιτική σταθερότητα και χωρίς εγγύηση ότι θα μπορούν να διατηρηθούν οι απαραίτητες συνθήκες για τη φύλαξη των δειγμάτων, που πρέπει να φυλάσσονται στους μείον 20 βαθμούς Κελσίου.

Τα σωθικά ενός βουνού στον Αρκτικό Κύκλο μπορούν να εγγυηθούν ασφάλεια. Στην «Κιβωτό του Νώε», οι σπόροι μπορούν να διατηρηθούν σε ψύξη ακόμα και αν διακοπεί το ηλεκτρικό ρεύμα. Επίσης, οι επιστήμονες καταβάλλουν φιλότιμες προσπάθειες να αποκρυπτογραφήσουν κατά τον καλύτερο δυνατό τρόπο τις ικανότητες που κρύβει στο εσωτερικό του κάθε γονίδιο κάθε αποθηκευμένου σπόρου, κάτι που καίτοι εξαιρετικά σημαντικό, δεν έτυχε της προσοχής που έπρεπε. Τέλος, όσοι ασχολούνται με τις διαφορετικές καλλιέργειες θα μπορούν πια να συμβουλεύονται μια παγκόσμια τράπεζα δεδομένων και να «ανακαλύπτουν» τις ποικιλίες με τα πιο κατάλληλα γονίδια, που θα τους επιτρέψουν να αντιμετωπίσουν κατά τον καλύτερο δυνατό τρόπο τις προκλήσεις των νέων συνθηκών.

Ακριβώς τη στιγμή που χρειαζόμαστε τη διατήρηση της βιοποικιλότητας περισσότερο από ποτέ, η οικονομική κατάσταση εξωθεί τους αγρότες να σταματήσουν την καλλιέργεια κάποιων ειδών. Ωστόσο, τα σπόρια τους ίσως να κρύβουν χαρακτηριστικά που θα μπορέσουν να αποδειχθούν επωφελή σε άλλες περιοχές. «Χρειαζόμαστε ένα σύστημα ώστε να διατηρηθεί η βιοποικιλότητα στα φυτά» καταλήγει ο δρ Φόουλερ. «Ενα είδος που θα εξαφανιστεί σήμερα χωρίς να το πάρει είδηση κανείς, ίσως μας χρειαστεί σε δέκα χρόνια. Καλό είναι, λοιπόν, να το διασώσουμε».