ΤΖΑΡΕΝΤ ΝΤΑΪΑΜΟΝΤ Ο καθηγητής Γεωγραφίας και μέλος της Εθνικής Ακαδημίας των ΗΠΑ θεωρεί ότι οι σύγχρονες κοινωνίες εξαντλούν τους πόρους τους και η «τύφλωση» εμποδίζει να αλλάξουν ιδέες αποφεύγοντας την καταστροφή

Εάν υπάρχει ένας λόγος που το Νησί του Πάσχα είναι διάσημο, αυτός είναι τα περίφημα ανθρωπόμορφα αγάλματά του. Ογκώδη, επιβλητικά, στέκονται στη θέση τους επί αιώνες, σιωπηλοί μάρτυρες των αλλαγών που επιφέρει η Ιστορία.

Η κοινωνία του Πάσχα ήταν μια ισχυρή αγροτική κοινωνία, που αναπτύχθηκε πολύ χάρη στο γόνιμο έδαφος, το οποίο προστατευόταν από τα χιλιάδες δένδρα που κάλυπταν το νησί. Ομως, στο πέρασμα του χρόνου, η κακή διαχείριση των περιβαλλοντικών πόρων από τους κατοίκους, οι οποίοι έκοψαν όλα τα δέντρα (συχνά για να διευκολύνουν τη διαδικασία κτισίματος των λίθινων δημιουργιών), είχε αποτέλεσμα την κατάρρευση του πολιτισμού του νησιού. Ετσι, έμειναν μόνο τα αγάλματα ως μνημεία ματαιοδοξίας των ηγετών της κοινωνίας, αλλά και της ταυτόχρονης αδυναμίας τους να διαχειριστούν σωστά τα προβλήματα και να λειτουργήσουν σε μακροπρόθεσμη βάση, επενδύοντας στο μέλλον του λαού τους.

Τα βλοσυρά αγάλματα του Νησιού του Πάσχα, οι εγκαταλελειμμένοι ναοί και οι σκεπασμένες από τη ζούγκλα πόλεις των Μάγια. Ερείπια πολιτισμών που κάποτε ήταν ισχυροί. Και που εγείρουν το ερώτημα εάν μπορεί σήμερα να συμβεί κάτι παρόμοιο με τον δικό μας πολιτισμό, όταν σπαταλάμε τους φυσικούς μας πόρους ή αγνοούμε τα σημάδια του περιβάλλοντος.

Τι καθιστά ένα περιβάλλον πιο ευπαθές από ένα άλλο; Γιατί μερικές κοινωνίες, αλλά όχι όλες, οδηγήθηκαν από δικά τους λάθη στην αυτοκαταστροφή; Ποιες οικονομικές, κοινωνικές και πολιτικές επιλογές έχουμε ακόμα ώστε να μην οδηγηθούμε στο ίδιο τέλος; Ποιος είναι ο καλύτερος τρόπος για να αποφύγουμε κι εμείς την αυτοκαταστροφή; Σε αυτά τα ερωτήματα ο καταλληλότερος άνθρωπος παγκοσμίως για να δώσει τις απαντήσεις είναι ο Τζάρεντ Ντάιαμοντ, ο τιμημένος με Πούλιτζερ καθηγητής Γεωγραφίας στο Πανεπιστήμιο του Λος Αντζελες (UCLA).

Ο Τζάρεντ Ντάιαμοντ άρχισε την επιστημονική του σταδιοδρομία στη Φυσιολογία και επεκτάθηκε στην Εξελικτική Βιολογία και τη Βιογεωγραφία. Στη διάρκεια της 40χρονης επιστημονικής του καριέρας κινήθηκε σε διάφορα επιστημονικά πεδία. Οι λόγοι, όπως μας πληροφορεί ο ίδιος, ήταν: «Ενδιαφέρον και περιέργεια. Τα οποία αρχικά είχαν εστιαστεί στη φυσιολογία και εν συνεχεία στην ανθρώπινη εξέλιξη και την ιστορία του περιβάλλοντος, με ενδιάμεσο σταθμό τη μελέτη της πανίδας, ειδικότερα μάλιστα των πτηνών της Νέας Γουινέας». Ενός τόπου που τον έχει εντυπωσιάσει, από επιστημονικής απόψεως, αφού, όπως εξηγεί: «Είναι το πλέον ποικίλο και ενδιαφέρον μέρος στη Γη. Πού αλλού στον κόσμο μπορείς να σταθείς πάνω σε έναν κοραλλένιο ύφαλο και να κοιτάξεις ψηλά στους παγετώνες ή να βρίσκεσαι σε ένα νησί όπου οι άνθρωποι μιλούν 1.000 διαφορετικές γλώσσες;».

Ο Τζάρεντ Ντάιαμοντ έχει εκλεγεί στην Εθνική Ακαδημία Επιστημών των ΗΠΑ, στην Αμερικανική Ακαδημία Τεχνών και Επιστημών και στην Αμερικανική Φιλοσοφική Εταιρεία. Εχει τιμηθεί, μεταξύ άλλων, με το Εθνικό Μετάλλιο Επιστήμης, το βραβείο Tyler για περιβαλλοντικά επιτεύγματα, ενώ έχει δημοσιεύσει διακόσια και πλέον άρθρα στα περιοδικά «Nature», «Discover», «NaturalHistory» και «Geo». Επίσης, λατρεύει τον Θουκυδίδη: «Κάθε πέντε χρόνια ξαναδιαβάζω τον μεγάλο ιστορικό σας. Για την περιγραφική δύναμη της έξαψης που προκαλεί η εξουσία και την ικανότητα να αντλεί συμπεράσματα πολύτιμα στο πέρασμα των αιώνων».

Στα ελληνικά κυκλοφορούν τα βιβλία του «Οπλα, μικρόβια κι ατσάλι» ( για τη συγγραφή του οποίου βραβεύτηκε με το Πούλιτζερ ), «Γιατί το σεξ είναι διασκεδαστικό;», ενώ ετοιμάζεται και το «TheThirdChimpanzee». Το πλέον πρόσφατο βιβλίο του είναι η «Κατάρρευση», όπου ο Ντάιαμοντ διερευνά για ποιον λόγο κατέρρευσαν μερικοί από τους πιο μεγάλους πολιτισμούς του παρελθόντος και τι μαθήματα μας δίνουν σήμερα. Ολα τα βιβλία του κυκλοφορούν από τις εκδόσεις «Κάτοπτρο».

Η συζήτησή μας, λόγω επικαιρότητας, ξεκινά από το Μπαλί, αφού εδώ και λίγες ημέρες η παγκόσμια προσοχή έχει επικεντρωθεί στην ασιατική χώρα, όπου αντιπροσωπείες από όλον τον κόσμο συσκέπτονται για να αντιμετωπίσουν το πρόβλημα της πολυσυζητημένης κλιματικής αλλαγής. Ο Αλ Γκορ κέρδισε φέτος το Νόμπελ Ειρήνης για τις προσπάθειες που κατέβαλλε στο ίδιο πεδίο, ενώ πολλοί ροκ σταρ (ο Μπόνο, ο Στινγκ) διοργανώνουν συναυλίες για τον ίδιο σκοπό, με κάποιους να χαρακτηρίζουν τις προσπάθειές τους υποκριτικές. Ο καθηγητής Ντάιαμοντ εστιάζει στην καθολικότητα της απαιτούμενης συμμετοχής στο θέμα: «Ολοι πρέπει να συμβάλλουν στη λύση των περιβαλλοντικών προβλημάτων: πολιτικοί, μεγάλοι επιχειρηματίες και καθημερινοί άνθρωποι. Οσο για τον δικό μας πρώην αντιπρόεδρο, στη διάρκεια του προηγούμενου χρόνου μέσω του φιλμ και του βιβλίου του έχει κάνει περισσότερα για να αφυπνίσει την κοινή γνώμη για το πρόβλημα της υπερθέρμανσης του πλανήτη από οποιονδήποτε άλλον».

Για την αλλαγή του κλίματος και τον τρόπο αντιμετώπισής της λέγονται πολλά, συχνά βαρύγδουπα και φοβιστικά. Ωστόσο το κρίσιμο ερώτημα είναι μάλλον απλό: έχει διδάξει ένα μάθημα ταπεινότητας στο ανθρώπινο είδος η προηγούμενη κατάρρευση αναπτυγμένων πολιτισμών εξαιτίας περιβαλλοντικών ή άλλων προβλημάτων; «Δεν νομίζω», αποφαίνεται απαισιόδοξα ο συνομιλητής μας. «Για παράδειγμα, η Ελλάδα έχει περάσει ήδη μια συντριπτική καταστροφή στην περίοδο του μυκηναϊκού πολιτισμού, γύρω στο 1200 π.Χ. Εχουν όλοι οι μοντέρνοι Ελληνες εμπεδώσει το μάθημα ότι πρέπει να είναι διορατικοί, να βλέπουν το μέλλον, να υποχωρήσουν τα προσωπικά συμφέροντά τους μπροστά στο κοινό καλό και να προσέχουν το περιβάλλον τους; Εχουμε εμείς οι Αμερικανοί διδαχθεί πράγματα από προηγούμενες καταστροφές; Η απάντηση είναι γνωστή: Οχι!».

Η ταχύτατη αλλαγή του κλίματος αποτελεί το ορόσημο μιας νέας εποχής, στην οποία η επιβίωση δύναται να καταστεί ο πρωταρχικός -και ενδεχομένως μοναδικός- στόχος της ανθρώπινης ύπαρξης. Σε μια οριακή περίπτωση, ποιοι πληθυσμοί θα κατορθώσουν να λειτουργήσουν επιτυχέστερα στο νέο περιβάλλον; «Εάν η υπερθέρμανση του πλανήτη και τα υπόλοιπα προβλήματα καταστούν τόσο επιζήμια ώστε να απειληθεί η επιβίωση του πολιτισμού μας», εξηγεί ο καθηγητής Ντάιαμοντ, «τότε ο πληθυσμός με τα περισσότερα πλεονεκτήματα θα είναι οι φίλοι μου, στα υψίπεδα της Νέας Γουινέας! Μέχρι πρόσφατα, έφτιαχναν όλα τους τα εργαλεία από πέτρα και ζούσαν σε απόλυτη επάρκεια. Αν ο παρών πολιτισμός μας καταρρεύσει, θα υπάρξουν αρκετοί κάτοικοι της Νέας Γουινέας ζωντανοί ώστε να θυμούνται πώς κατασκεύαζαν πέτρινα εργαλεία στα παιδικά τους χρόνια, και θα είναι ικανοί να ξαναρχίσουν κάνοντας αυτό. Αντίθετα, ούτε εσείς ούτε εγώ ούτε οι περισσότεροι Ελληνες και Αμερικανοί γνωρίζουν πώς να φτιάχνουν πέτρινα εργαλεία και να ζουν σε αυτο-επάρκεια. Συνεπώς είναι μάλλον προφανές ότι δεν θα καταφέρναμε να επιβιώσουμε...».

«Κλειδί» η εκπαίδευση

Ενδεχομένως η εκπαίδευση μπορεί να βοηθήσει στην αντιμετώπιση παρόμοιων ζωτικών για τον άνθρωπο θεμάτων. Τα τελευταία χρόνια στην Αμερική το χριστιανικό λόμπι επιχειρεί να επιβάλει την άποψή του να διδάσκεται στα σχολεία η θεωρία του ευφυούς σχεδιασμού, αυτή από έναν ανώτερο σχεδιαστή/δημιουργό, αντί της εξελικτικής θεωρίας του Δαρβίνου.

Οταν τον ρωτώ σχετικά, ο καθηγητής Ντάιαμοντ σχεδόν εξεγείρεται: «Η άποψή μου για τη σύγκρουση ανάμεσα στη θεωρία εξέλιξης του Δαρβίνου και τη "θεωρία" του ευφυούς σχεδιασμού είναι παρόμοια με το σχόλιό μου για τη σύγκρουση ανάμεσα στο ότι η Γη είναι στρογγυλή και ότι η Γη είναι επίπεδη... Δεν υπάρχει έδαφος στα σχολεία για να διδάσκονται παλιοκαιρίστικες βλακείες, όπως ότι η Γη είναι επίπεδη και ότι η ζωή σχεδιάστηκε ευφυώς. Παράλληλα, δεν θα έπρεπε καν να μιλάμε για τη θεωρία εξέλιξης του Δαρβίνου. Ο Δαρβίνος και οι εξελικτικοί βιολόγοι που ακολούθησαν, έχουν θεμελιώσει το γεγονός της εξέλιξης».

Οπως και να 'χει το θέμα, ένα είναι βέβαιο: ο άνθρωπος, παρά την όποια εξέλιξή του, παραμένει ένα αλαζονικό, ημιμαθές ον που κοιτάζει προς το Διάστημα, την ίδια ώρα που ακόμη δεν έχει "μάθει" τι "παίζεται" στον δικό του πλανήτη: «Στον βαθύ ωκεανό», δίνει ένα παράδειγμα ο Τζάρεντ Ντάιαμοντ, «αλλά και παντού στη Γη, έχουμε μόλις και μετά βίας αρχίσει να κατανοούμε τα μυστικά της ζωής. Μόνο πρόσφατα, για παράδειγμα, οι επιστήμονες ανακάλυψαν ότι υπάρχουν δηλητηριώδη πουλιά, αρσενικά θηλαστικά που περνούν εμμηνόπαυση και ζωντανά πλάσματα που παίρνουν την ενέργειά τους από χημικές αντιδράσεις στο σκοτάδι παρά από τη φωτοσύνθεση».

Πάντως, παρά τη μεγάλη σημασία που τους αποδίδει, ο καθηγητής Ντάιαμοντ δεν αποδέχεται τον ντετερμινισμό στο θέμα επιρροής των γεωγραφικών συνθηκών στον ανθρώπινο πολιτισμό. Αν και αρκετές φορές έχει στοχοποιηθεί, εξαιτίας των απόψεών του: «Εχω δεχθεί επιθέσεις, τόσο από την Αριστερά όσο και από τη Δεξιά, γεγονός που με οδηγεί στο συμπέρασμα ότι μάλλον έχω δίκιο! Δεν μπορούμε να είμαστε 100% σίγουροι για τίποτε, εκτός του ότι ο καθένας μας θα πεθάνει, αργά ή γρήγορα. Παρ' όλα αυτά, αισθάνομαι 99% σίγουρος ότι οι γεωγραφικές συνθήκες έπαιξαν πρωτεύοντα ρόλο στην Ιστορία. Αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι εμείς οι άνθρωποι είμαστε "όμηροι" της γεωγραφίας: σήμερα έχουμε επιλογές, όπως επιλογές είχαν και οι άνθρωποι στο παρελθόν. Δεν πράττουν όλοι το ίδιο σε παρόμοιες καταστάσεις: τα περιβαλλοντικά προβλήματα έτυχαν καλού χειρισμού και από τους Ισλανδούς και από τους ορεσίβιους της Νέας Γουινέας και από τους Ινκας και από τους Γιαπωνέζους, ενώ δεν έτυχαν καλού χειρισμού από τους κατοίκους των Νησιών του Πάσχα και τους Αϊτινούς».

Γιατί όμως συνέβη αυτό; Γιατί ορισμένες κοινωνίες έχουν μεγαλύτερη επίγνωση των περιβαλλοντικών κινδύνων σε σχέση με άλλες; «Υπάρχουν διάφορες αιτίες. Π.χ. η Ολλανδία· πάντοτε αναρωτιόμουν γιατί εκεί το περιβαλλοντικό κίνημα είναι τόσο ισχυρό. Ορισμένοι Ολλανδοί φίλοι με βοήθησαν να παρατηρήσω ότι στη χώρα τους όλοι, πλούσιοι και φτωχοί, ζουν κάτω από το επίπεδο της θάλασσας. Αν κάνουν λάθος στη διαχείριση των υδάτων, θα καταλήξουν όλοι κάτω από το νερό. Στην Ολλανδία, οι ελίτ δεν απομονώνονται από τον υπόλοιπο πληθυσμό, και αυτό είναι πολύ σημαντικό. Αφού εάν μια ελίτ μπορεί να θωρακίσει τον εαυτό της από τις συνέπειες των πράξεών της, είναι πιθανό να κάνει πράγματα που την ωφελούν, ανεξάρτητα από το εάν οι ενέργειές της βλάπτουν όλους τους άλλους. Τέτοιες συγκρούσεις γίνονται όλο και συχνότερες στις ΗΠΑ, όπου οι πλούσιοι συνήθως ζουν απομονωμένοι στα περιφραγμένα συγκροτήματά τους και πίνουν εμφιαλωμένο νερό, αλλά και οπουδήποτε στον κόσμο, όταν εκείνοι που ζουν σε έναν περίκλειστο χώρο διαχωρισμένοι από τη μεγάλη μάζα, δεν αντιλαμβάνονται τα προβλήματα των απλών ανθρώπων, του δημόσιου σχολείου, της μόλυνσης του περιβάλλοντος».

«Τα προβλήματα πιέζουν», συνεχίζει ο καθηγητής Ντάιαμοντ. «Και τα σενάρια για το μέλλον είναι δυσοίωνα. Τα σοβαρά προβλήματα του υπερπληθυσμού, του αντικτύπου στο περιβάλλον και της κλιματικής αλλαγής δεν μπορούν να διατηρούνται επ' αόριστον: αργά ή γρήγορα θα λυθούν, ενδεχομένως με κάποιον τρόπο που δεν θα έχουμε επιλέξει, εάν δεν καταφέρουμε να τα λύσουμε με τις δικές μας ενέργειες».

Παράδειγμα, το πρόβλημα του υπερπληθυσμού και η Ρουάντα. Σαφώς και δεν ήταν η δημογραφική πίεση η μόνη αιτία της γενοκτονίας που έπληξε την αφρικανική χώρα. Ωστόσο ήταν ένας σημαντικός παράγοντας που συνδυάστηκε με άλλους και οδήγησε στην εμφύλια σφαγή. Ενας παρατηρητής δίνει, στην «Κατάρρευση», μια ρεαλιστική εικόνα της κατάστασης: «Συνήθως όσοι άνθρωποι επρόκειτο να σκοτωθούν είχαν γη και, μερικές φορές, αγελάδες. Και κάποιος έπρεπε να πάρει αυτή τη γη κι εκείνες τις αγελάδες μετά τον θάνατο των ιδιοκτητών. Σε μια φτωχή χώρα με εντεινόμενο υπερπληθυσμό, τούτο δεν ήταν αμελητέο κίνητρο».

Τι άλλο, πέρα από τη σύγκρουση συμφερόντων της ελίτ με τον υπόλοιπο πληθυσμό, μπορεί να «τυφλώσει» μια κοινωνία και να μην της επιτρέψει να δει την επερχόμενη καταστροφή; «Οι αξίες της. Οσες αξίες είχαν φέρει οφέλη στο παρελθόν είναι πιο δύσκολο να αλλάξουν μπροστά σε νέες καταστάσεις. Αυτό είναι πρόδηλο σήμερα στις Ηνωμένες Πολιτείες με τις αξίες του καταναλωτισμού. Εχουμε γίνει η πιο πλούσια χώρα του κόσμου χάρη στον καταναλωτισμό. Αλλά τώρα πλησιάζει η εξάντληση των πόρων. Παρ' όλα αυτά, εμείς δεν θέλουμε να αλλάξουμε τις ιδέες μας. Πριν καταρρεύσουν, οι αρχηγοί του Πάσχα έστηναν όλο και μεγαλύτερα αγάλματα, ενώ οι βασιλείς των Μάγια προσπαθούσαν να ξεπεράσουν ο ένας τον άλλον με όλο και πιο εντυπωσιακούς ναούς, καλυμμένους με όλο και παχύτερες επιστρώσεις - πράγμα που θυμίζει ανησυχητικά τη φανταχτερή και σπάταλη ζωή των σύγχρονων στελεχών επιχειρήσεων των ΗΠΑ. Η παθητικότητα των αρχηγών του Πάσχα και των βασιλέων των Μάγια μπροστά στις πραγματικά μεγάλες απειλές για τις κοινωνίες τους συμπληρώνει τον κατάλογο των ανησυχητικών αναλογιών με αυτό που συμβαίνει σήμερα...».

Σχεδιασμός μέλλοντος

Ο βραχυπρόθεσμος σχεδιασμός παίζει επίσης καθοριστικό -καταστροφικό- ρόλο. «Πρόκειται για το είδος λήψης αποφάσεων», διευκρινίζει ο καθηγητής Ντάιαμοντ, «που τόσο συχνά χαρακτηρίζει τους εκλεγμένους πολιτικούς μας. Το είδος σκέψης που ένας φίλος μου, ο οποίος γνωρίζει τα πολιτικά πράγματα, περιέγραψε ως "σκέψη των 90 ημερών". Δηλαδή την επικέντρωση μόνο σε ζητήματα τα οποία είναι πιθανόν να οδηγήσουν σε κρίση μέσα στις επόμενες 90 ημέρες. Οσοι υποκύπτουν σε ό,τι τους ενδιαφέρει άμεσα, συνήθως χάνουν το τρένο και διαγράφονται από την Ιστορία, όπως οι αρχηγοί του Νησιού του Πάσχα. Οσοι έχουν το θάρρος για μακροπρόθεσμη σκέψη και τολμηρές, θαρραλέες και διορατικές αποφάσεις σε μια στιγμή που τα προβλήματα γίνονται αισθητά, αλλά δεν έχουν αποκτήσει ακόμη διαστάσεις κρίσης, εκείνοι καταφέρνουν να τα υπερβούν και εν τέλει επιβιώνουν».

Συνεπώς, το δίλημμα «είναι εδώ» για τους Ελληνες και ξένους πολιτικούς ηγέτες. Μένει να δούμε ποιον δρόμο αυτοί θα προτιμήσουν -ή θα αντέξουν- να ακολουθήσουν, συμπαρασύροντας στη σωτηρία ή στον όλεθρο και τους λαούς τους, οι οποίοι, μέσω της ψήφου τους, τους έχουν εμπιστευτεί την εξουσία...